روستای بوای سفلی و آثار تاریخی آن

| دانشجوی دکتری تاریخ، دانشگاه شیراز | دانشجوی دکتری تاریخ، دانشگاه شیراز

روستای بوای سفلی از جمله روستا های توابع شهرستان کهگیلویه (دهشدت) در استان کهگیلویو و بویراحمد است. روستای بوا در ۱۳ کیلومتری حومه غربی این شهر قرار دارد. ساکنان این روستا از سادات حسینی دهدشتی و ساداتی بزرگ در جنوب کشورند.۱ این سادات بعد از حملۀ قبایل افشار به کهگیلویه،۲ به این روستا مهاجرت کرد.۳

وجود آثار فراوان تاریخی روخاکی و زیرخاکی از ویژگی های این روستاست. گرچه این آثار باعث افتخار ملی و منطقه ای می شود، درگیری های ناشی از آثار ضد عفونی و بی عدالت سازمان های مرتبط، از مردم این شهر از بین رفته است. برخی از جمله آثار تاریخی روخاکی در روستای بوای سفلی عبارت از از

۱. قناتی که در سال ۱۳۷۰ شمسی تخریب شد. این قنات جای خود را به کانالی بتونی داد که به همان شکل قنات قبلی ساخته شده است، اما به دلیل عدم رعایت اصول صحیح ساخت مجسمه هایی که لایه روبی آن را تسهیل می کند، به ریشه کنی می افتد. پرسنل محلی در مورد ساختن قنات نشان می دهد که متعلق به دورۀ گبریان (زرتشتیان) است. هرچند این ادعا محل بحث است و صد در صد پذیرفتنی نیست، اما بیگی از تاریخ ققنات حاکی است.

۲. بناهای قوسی شکل و گنبد داری که تا چند سال قبل در این روستا وجود داشت و در زبان محلی به آنها ”تو گبری“۴ می گفتند (تصویر ۱). بنای این ساختمان ها تا حدی برگرفته از معماری ساسانیان زرتشتی بود و به همین علت به به این نام معروف شده بودند.۵ این ابنیه به علت ناآگاهی مردم روستا تخریب و به جای آنها بناهای جدیدی ساخته شده یا به محلی برای نگهداری دام و طیور و علوفه تبدیل شده اند (تصویر ۲).

۳. قلعۀ سیدمیرزا که در وسط روستا قرار دارد و هم اکنون سازمان میراث فرهنگی شهرستان کهگیلویه در حال بازسازی آن است (تصویر ۳). این قلعه قدمت چندانی ندارد و شاید حداکثر حدود یک قرن پیش ساخته شده باشد. سیدمیرزا، از نیاکان سادات ساکن این روستا، این قلعه را برای محافظت از روستا در برابر خوانین بویراحمدی بنا کرده بود.۶

۴. بَردکَلا،۷ سنگ بسیار بزرگی به شکل حیوانی عظیم الجثه، که روبه روی روستا و در دامنۀ رشته کوهی کم ارتفاع قرار دارد که در زبان محلی به آن ”پَر“ می گویند (تصویر ۴). این سنگ گاهی به هیبت یک خرس و گاهی به شکل یک گرگ به نظر می آید. درون این سنگ سوراخی به اندازۀ یک پنجره و تقریباً مربع شکل وجود دارد که به گفتۀ افراد محلی ساختۀ دست انسان است و احتمال آنکه مربوط به حجاری های روی سنگ باشد زیاد است (تصویر ۵). مردم روستا این سنگ را اثری تاریخی می دانند، اما گذر زمان و آسیب های طبیعی و انسانی باعث شده که شکل اصلی این سنگ کمتر تشخیص دادنی باشد.

۵. در پایین دست این روستای تاریخی محلی با اسم ”بُورکَلی“ وجود دارد که هر کس با کمی خاک برداری می تواند کوزه ها و ظروف شکسته و مهره هایی با رنگ های گوناگون بیرون آورد. معمرین روستا معتقدند بُورکَلی روستایی یهودی نشین بوده که ساکنان آن به علت بیماری طاعون همگی از بین رفته اند و با گذر زمان، روستای آنها در زیر گل و لای ناپدید شده است.۸ از مهم ترین آثاری که یا کشاورزان روستا از بُورکَلی بیرون آورده اند یا بر اثر شسته شدن زمین با آب باران بیرون آمّده، مخزن یک آسیاب آبی است که در گویش لری به این مخزن ”تَنیرَهِ اَسّیُوو“ می گویند. این آسیاب را مردم روستا آسیاب ”بی بی شهربانو“ نامیده اند. در نزدیکی این آسیاب، در محلی دیگر با نام ”کِری کِری یل“۹ آثاری از آسیاب دیگری از دل خاک بیرون آمده است.

در ۲۷ مرداد ۱۳۹۶ سارقان اشیای عتیقه با بیل مکانیکی به سراغ بَردکَلا رفته و قصد تخریب این اثر تاریخی را داشتند و متأسفانه قسمتی از آن را نیز تخریب کردند، زیرا در افواه پیچیده بود که در زیر این سنگ گنجینه هایی عظیم نهفته است. این سارقان در محلی نزدیک به بَردکَلا و نزدیک به رودخانۀ روستا، آسیابی آبی را از دل خاک بیرون آوردند (تصاویر ۶-۹). با دخالت مردم روستا، سازمان میراث فرهنگی شهرستان کهگیلویه و نیروی انتظامی از ادامۀ عمل آنها جلو گیری به عمل آمد و سارقان دستگیر شدند. طی پرس وجو از افراد محلی و به خصوص میر محمد حسینی، که گنجینۀ تاریخ شفاهی این روستا و منطقه است، مشخص شد که ساکنان روستا هیچ گونه اطلاعی از این آسیاب نداشتند. بنابراین، می توان نتیجه گرفت که این آسیاب بسیار قدیمی بوده است.

با این همه، باید گفت ای کاش این آثار در دل خاک باقی می-ماندند، گویا در دل خاک محفوظ ترند. سازمان های مربوط فقط بنا به گزارش های افراد محلی و آن هم به صورت اتفاقی با سارقان برخورد می کنند و هیچ گونه اقدامی برای حفظ و نگهداری این آثار صورت نمی گیرد. در سال ۱۳۷۰، قنات تاریخی این روستا تخریب شد، بی آنکه هیچ واکنشی از هیچ سازمانی دیده شود. یگانه اقدامی که سازمان میراث فرهنگی در این روستای تاریخی صورت داده است، تعمیر و ترمیم قلعۀ سید میرزاست که اگر پافشاری چندین سالۀ نوادگان سید میرزا نبود، مانند سایر آثار تاریخی این روستا یا تخریب می شد یا طی حوادث طبیعی از بین می رفت.

1

تصویر ۱. نمایی از توگبری ها. عکس از نگارندگان.

2

تصویر ۲. نمایی از توگبری ها. عکس از نگارندگان.

3

تصویر ۳. سازمان میراث فرهنگی شهرستان کهگیلویه (دهدشت) در حال تعمیر

و ترمیم قلعۀ سیدمیرزاست. عکس از نگارندگان.

4

تصویر ۴. نمایی ازبَردکَلا در روستای بوای سفلی. پیکان محلی

را نشان می دهد که سارقان اشیای عتیقه تخریب کرده اند. عکس از نگارندگان.

5

تصویر ۵. نمایی از بَردکَلا و محل ساختۀ دست انسان. عکس از نگارندگان.

6

تصویر ۶. نمایی از مخزن آسیاب (تَنیرَهِ اَسّیُوو) بی بی شهربانو در روستای بوا ی سفلی.

عکس از نگارندگان.

7

تصویر ۷. نمایی از آسیابی که سارقان اشیای عتیقه در ۲۷ مرداد ۱۳۹۶

از خاک روستای بوای سفلی بیرون آورده اند. عکس از نگارندگان.

8

تصویر ۸. نمایی دیگر از آسیابی که سارقان اشیای عتیقه در بوای سفلی بیرون آورده اند.

عکس از نگارندگان.

9

تصویر ۹. آسیابی که سارقان اشیای عتیقه در روستای بوای سفلی از خاک بیرون آورده اند.

عکس از نگارندگان.


۱ سیدعلی موسوی ­سوق، شجرۀ طیبه: در انساب سلسلۀ سادات حسینی در ایران (قم: کومه، ۱۳۸۸)، ۱۹۱.

۲ این حمله در سال ۹۹۰ق برای سرکوب شورش قلندر در کهگیلویه صورت گرفت. بنگرید به محمدیوسف واله اصفهانی، تاریخ خلد برین، تصحیح میرهاشم محدث (تهران: انتشارات ادبی و تاریخی، ۱۳۷۲)، ۶۴۳.

۳ مصاحبه با میرمحمد حسینی، ۲۹ مرداد ۱۳۹۶.

۴ تو در گویش لری یعنی اتاق و ساختمان و منظور از گبر همان زرتشتیان است.

۵ معماری ساسانی ساختمان یا اتاقی با زمینۀ چهارگوش و پوشش گنبدی و دارای چهار ورودی طاق­دار بوده است. بنگرید به محمدیوسف کیانی، تاریخ هنر و معماری ایران در دورۀ اسلامی (تهران: انتشارات سمت، ۱۳۷۹)، ۲۰۱. دین ساسانیان زرتشتی بود و با ظهور اسلام و ورود این دین به ایران، مسلمانان به زرتشتیان گبریان می­ گفتند. بنابراین، مردم روستای بوا به این بناهای قوسی ­شکل و گنبددار که از معماری ساسانیان زرتشتی اقتباس شده بود، توگبری گفته­ اند.

۶ مصاحبه با میرموسی طریقی ­نژاد، ۳۱ مرداد ۱۳۹۶.

۷ بَرد در لری به معنی سنگ و کَلا به معنی کلاغ است. منظور سنگی است که لانۀ کلاغ باشد.

۸ به نقل از میریدالله حسینی دهدشتی در مصاحبه با افسانه حسینی، ۲۸ مرداد ۱۳۹۶. میریدالله حسینی دهدشتی در خرداد ۱۳۸۴ درگذشت. ایشان از جمله معمرین سادات حسینی دهدشتی بود که اطلاعات شفاهی فراوانی دربارۀ گذشتۀ روستا داشت.

۹ کِری در لری به معنی سوراخ و یل در این زبان نشانۀ جمع است. کِری کِری یل به زمینی­ هایی گفته می ­شود که سوراخ ­های فراوان دارند.